IL LIBRO DEGLI EPODI DI ORAZIO

Home
 
 
I
Ibis Liburnis inter alta navium,
amice, propugnacula,
paratus omne Caesaris periculum
subire, Maecenas, tuo:
quid nos, quibus te vita si superstite
iucunda, si contra, gravis?
Utrumne iussi persequemur otium,
non dulce, ni tecum simul,
an huc laborem mente laturi, decet
qua ferre non molles viros?
Feremus, et te vel per Alpium iuga
inhospitalem et Caucasum,
vel Occidentis usque ad ultimum sinum
forti sequemur pectore.
Roges, tuum labore quid iuvem meo,
inbellis ac firmus parum:
comes minore sum futurus in metu,
qui maior absentes habet,
ut adsidens inplumibus pullis avis
serpentium adlapsus timet
magis relictis, non uti sit auxili
latura plus praesentibus.
Libenter hoc et omne militabitur
bellum in tue spem gratiae,
non ut iuvencis inligata pluribus
aratra nitatur mea,
pecusve Calabris ante sidus fervidum
Lucana mutet pascuis,
nec ut superni villa candens Tusculi
Circaea tangat moenia.
Satis superque me benignitas tua
ditavit: haud paravero
quod aut avarus, ut Chremes, terra premam,
discinctus aut perdam, ut nepos.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
II
«Beatus ille qui procul negotiis,
ut prisca gens mortalium,
paterna rura bobus exercet suis,
solutus omni tenore,
neque excitatur classico miles truci
nec horret iratum mare,
forumque vitat et superba civium
potentiorum limina.
Ergo aut adulta vitium propagine
altas maritat populos,
aut in reducta valle mugientium
prospectat errantes greges,
inutilesque falce ramos amputans
felieiores inserit,
aut pressa puris metta condit amphoris,
aut tonciet infirrnas oves;
vel, cum decorum mitibus pomis caput
Autumnus agris extuiit,
ut gaudet insitiva decerpens pira
certantem et uvam purpurae,
qua muneretur te, Priape, et te, pater
Silvane, tutor finium!
Libet iacere modo sub antiqua ilice
modo in tenaci gramine.
Labuntur altis interim ripis aquae,
queruntur in silvis aves,
fontesque lymphis obstrepunt manantibus
somnos quod invitet leves.
At, cum tonantis annus hibernus Iovis
imbres nivesque conparat,
aut trudit acres hinc et hinc multa cane
apros in obstantes plagas,
aut amite levi rara tendit retia,
turdis edacibus dolos,
pavidumque leporem et advenam laqueo gruenÀ
iucunda captat praemia.
Quis non malarum, quas amor curas habet,
haec inter obliviscitur?
Quodsi pudica mulier in partem iuvet
domum atque dulces liberos,
Sabina qualis aut perusta solibus
pernicis uxor Apuli,
sacrum vetustis extruat lignis focum
lassi sub adventum viri,
claudensque textis cratibus laetum pecus
distenta siccet ubera,
et homa dulci vina promens dolio
dapes inemptas adparet;
non me Lucrina iuverint conchylia
magisve rhombus aut scari,
si quos Eois intonata fluctibus
hieIos ad hoc vertat mare;
non Afra avis descendat in ventrem meum,
non attagen Ionicus
iucundior, quam lecta de pinguissimis
oliva ramis arborum,
aut herba lapathi prata amantis et gravi
malvae salubres corpori,
vel agna festis caesa Terminalibus,
vel haedus ereptus lupo.
Has inter epulas ut iuvat pastas oves
videre properantes domum,
videre fessos vomerem inversum boves
collo trahentes languido,
positosque vernas, ditis examen domus,
circum renidentes Lares! »
Haec ubi locutus fenerator Alfius,
iam iam futurus rusticus,
omnem redegit Idibus pecuniam,
quacrit Kalendis ponere.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
III
Parentis olim si quis inpia manu
senile guttur fregerit,
edit cicutis alium nocentius.
O dura messorum ilia!
Quid hoc veneni saevit in praecordiis?
Num viperinus his cruor
incoctus herbis me fefellit, an malas
Canidia tractavit dapes?
Ut Argonautas praeter omnes candidum
Medea mirata est ducem,
ignota tauris inligaturum iuga
perunxit hoc Iasonem,
hoc delibutis ulta donis paelicem
serpente fugit alite.
Nec tantus umquam siderum insedit vapor
siticulosae Apuliae,
nec munus humeris efficacis Herculis
inarsit aestuosius.
At si quid umquam tale concupiveris,
iocose Maecenas, precor,
manum puella savio opponat tuo,
extrema et in sponda cubet.
 
 

Se mai uno con sacrilega mano
abbia torto il collo al vecchio genitore,
debba mangiare aglio, pių letale della cicuta!
oh, lo stomaco di ferro dei mietitori!
che veleno č questo che imperversa nelle mie viscere?
forse sangue di vipera hanno cotto
a mia insaputa insieme a queste erbe? o č stata
Canidėa a fatturare la perfida pietanza?
quando Medea fra tutti gli Argonauti
guardō stupita lo splendore del capo
pronto a legare il toro a inusuali gioghi,
lei con questo veleno unse tutto Giasone,
di questo inbevve i doni coi quali punė la rivale
dileguandosi poi con alati serpenti.
no, non č scesa mai tanta calura
dagli astri sull'Apulia sitibonda
nč sulle spalle operose d'Ercole il dono di Nesso
ha bruciato di pių prendendo fuoco.
ma se ancora avrai voglia di qualcosa di simile,
o Mecenate che ami divertirti, il mio voto
č che la tua ragazza opponga la mano al tuo bacio
e si metta a giaciere dal lato opposto del letto
 
Ringrazio Mauro Abruzzi per la traduzione inviatami
IV
Lupis et agnis quanta sortito obtigit,
tecum mihi discordia est,
Hibericis pemste funibus latus
et crura dura compede
Licet superbus ambules pecunia,
fortuna non mutat genus
Videsne, Sacram metiente te viam
cum bis trium ulnarum toga,
ut ora vertat huc et huc euntium
liberrima indignatio?
« Sectus flagellis hic triumviralibus
praeconis ad fastidium
arat Falerni mille fundi iugera
et Appiam mannis terit
sedilibusque magnus in primis eques
Othone contempto sedet
Quid attinet tot ora navium gravi
rostrata duci pondere
contra latrones atque servilem manum,
hoc, hoc tribuno militum? ».
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
V
« At, o deorum quicquid in caelo regit
terras et humanum genus,
quid iste fert tumultus et quid omnium
voltus in unum me truces?
Per liberos te, si vocata partubus
Lucina veris adfuit,
per hoc inane purpurae decus, precor,
per inprobaturum haec Iovem,
quid ut noverca me intueris aut uti
petita ferro belua? »
Ut haec trementi questus ore constitit
insignibus raptis puer,
impube corpus, quale posset inpia
mollire Thracum pectora,
Canidia, brevibus inplicata viperis
crines et incomptum caput,
iubet sepulcris caprificos erutas,
iubet cupressos fumebres
et uncta turpis ova ranae sanguine
plumanque nocturnae strigis
herbasque, quas Iolcos atque Hiberia
mittit venenorum ferax,
et ossa ab ore rapta ieiunae canis
flammis aduri Colchicis.
At expedita Sagana, per totam domum
spargens Avernales aquas,
horret capillis ut marinus asperis
echinus aut currens aper.
Abacta nulla Vela conscientia
ligonibus cluris humum
exhauriebat, ingemens laboribus,
quo posset infossus puer
longo die bis terque mutatae dapis
inemori spectaculo,
cum promineret ore, quantum exstant aqua
suspensa mento corpora:
exsucta uti medulla et aridum iecur
amoris esset poculum,
interminato cum semel fixae cibo
intabuissent pupulae.
Non defuisse masculae libidinis
Ariminemsem Foliam
et otiosa credidit Neapolis
et omne vicinum oppidum,
quae sidera excantata voce Thessala
lunamque caelo deripit
Hic inresectum saeva dente livido
Canidia rodens pollicem,
quid dixit aut quid tacuit? « O rebus meis
non infideles arbitrae,
Nox et Diana, quae silentium regis,
arcana cum fiunt sacra,
nunc, nunc adeste, nunc in hostiles domos
iram atque numen vertite.
Formidolosis dum latent silvis ferae
dulci sopore languidae,
senem, quod omnes rideant, adulterum
latrent Suburanae canes,
nardo perunctum, cluale non perfectius
meae laborarint manus.
Quid accidit? cur dira barbarae minus
venena Medeae valent?
Quibus superbam fugit ulta paelicem,
magni Creontis filiam,
cum palla, tabo munus inbutum, novam
incendio nuptam abstulit.
Atqui nec herba nec latens in asoeris
radix fefellit me locis:
indormit unctis omnium cubilibus
oblivione paelicum.
A! a! solutus ambulat veneficae
scientioris carmine.
Non usitatis, Vare, potionibus,
o multa fleturum caput,
ad me recurres, nec vocata mens tua
Marsis redibit vocibus.
Maius parabo, maius infunclam tibi
fastidienti poculum,
priusque caelum sidet inferius mari,
tellure porrecta super,
quam non amore sic meo flagres uti
bitumen atris ignibus ».
Sub haec puer iam non, ut ante, mollibus
lenire verbis inpias,
sed dubius unde rumperet silentium,
misit Thyesteas preces:
« Venena magnum fas nefasque non valent
convertere humanam vicem.
Diris agam vos: dira detestatio
nulla expiatur victima.
Quin, ubi perire iussus expiravero,
nocturnus occurram Furor,
petamque voltus umbra curvis unguibus,
quae vis deorum est Manium,
et inquietis adsidens praecordiis
pavore somnos auferam.
Vos turba vicatim hinc et hinc saxis petens
contundet obscenas anus;
post insepulta membra different lupi
et Esquilinae alites;
neque hoc parentes, heu! mihi superstites,
effugerit spectaculum. ».
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
VI
Quid inmerentes hospites vexas, canis
ignavus adversum lupos?
Quin bue inanes, si potes, vertis minas
et me remorsurum petis?
Nam qualis aut Molossus aut fulvus Lacon.
amica vis pastoribus,
agam per altas aure sublata nives
quaecumque praecedet fera.
Tu, cum timenda voce complesti nemus,
proiectum odoraris cibum
Cave, cave: namque in malos asperrimus
parata tolto cornua,
qualis Lycambae spretus infìdo gener
aut acer hostis Bupalo.
An si quis atro dente me petiverit,
inultus ut flebo puer?
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
VII
Quo, quo scelesti ruitis aut cur dexteris
aptantur enses conditi?
Parumne campis atque Neptuno super
fusum est Latini sanguinis,
non ut superbas invidae Carthaginis
Romanus arces ureret,
intactus aut Britannus ut descenderet
Sacra catenatus via,
sed ut secundum vota Parthorum sua
urbs haec periret dextera?
Neque hic lupis mos nec fuit leonibus
umquam nisi in dispar feris.
Furorne caecus an rapit vis acrior
an culpa? Responsum date. -
Tacent et albus ora pallor inficit
mentesque perculsae stupent.
Sic est: acerba fata Romanos agunt
scelusque fratemae necis,
ut inmerentis fluxit in terram Remi
sacer nepotibus cruor.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
VIII
Non disponibile.
IX
Quando repostum Caecubum ad festas dapes
victore laetus Caesare
tecum sub alta - sic Iovi gratum - domo,
beate Maecenas, bibam,
sonante mixtum tibiis carmen lyra,
hac Dorium illis barbarum?
Ut nuper, actus cum freto Neptunius
dux fugit ustis navibus,
minatus Urbi vincla quae detraxerat
servis amicus perfidis
Romanus eheu! - posteri, negabitis -
emancipatus feminae
fert vallum et arma, miles et spadonibus
servire rugosis potest,
interque signa turpe militaria
sol adspicit conopium.
At bue frementes vertemnt bis mille equos
Galli, canentes Caesarem,
hostiliumque navium portu latent
puppes sinistrorsum citae.
Io Triumphe! tu moraris aureos
currus et intactas boves?
Io Triumphe! nec Iugurthino parem
bello reportasti ducem,
neque Africanum, cui super Carthaginem
virtus sepulcrum condidit.
- Terra marique victus hostis punico
lugubre mutavit sagum.
Aut ille centum nobilem Cretam urbibus,
ventis itums non suis,
exercitatas aut petit Syrtes Noto,
aut fertur incerto mari. -
Capaciores adfer bue, puer, scyphos
et Chia vina aut Lesbia,
vel quod fluentem nauseam coerceat
metire nobis Caecubum.
Curam metumque Caesaris rerum iuvat
dulci Lyaeo solvere.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
X
Mala soluta navis exit alite,
ferens olentem Maevium:
ut horridis utrumque verberes latus,
Auster, memento fluctibus.
Niger rudentes Eurus inverso mari
fractosque remos differat;
insurgat Aquilo, quantus altis montibus
frangit trementes ilices;
nec sidus atra nocte amicum adpareat,
qua tristis Orion cadit;
quictiore nec feratur aequore,
quam Graia victorum manus,
cum Pallas usto vertit iram ab Ilio
in inpiam Aiacis ratem.
O quantus instat navitis sudor tuis
tibique pallor luteus
et illa non virilis eiulatio,
preces et aversum ad Iovem,
Ionius udo cum remugiens sinus
Noto carinam ruperit!
Opima quodsi praeda curvo litore
porrecta mergos iuveris,
libidinosus immolabitur caper
et agna Tempestatibus.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
XI
Non disponibile.
XII
Non disponibile.
XIII
Horrida tempestas caelum contraxit et imbres
nivesque deducunt Iovem; nunc mare, nuc siluae
Threicio Aquilone sonant. Rapiamus, amici,
occasionem de die, dumque virent genua
et decet, obducta solvatur fronte senectus.
Tu vina Torquato move consule pressa meo:
cetera mitte loqui Deus haec fortasse benigna
reducet in sedem vice. Nunc et Achaemenio
perfundi nardo iuvat et fide Cyllenea
levare diris pectora sollicitudinibus,
nobilis ut grandi cecinit Centaurus alumno:
« Invicte, mortalis dea nate puer Thetide,
te manet Assaraci tellus, quam frigida parvi
findunt Scamandri flumina lubricus et Simois,
unde tibi reditum certo subtemine Parcae
rupere nec mater domum caerula te revehet
Illic omne malum vino cantuque levato,
deformis aegrimoniae dulcibus adloquiis ».
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
XIV
Mollis inertia cur tantam diffuderit imis
oblivionem sensibus,
pocula Lethaeos ut si ducentia somnos
arente fauce traxerim,
candide Maecenas, occidis saepe rogando
Deus, deus nam me vetat
inceptos, olim promissum carmen, iambos
ad umbilicum adducere.
Non aliter Samio dicunt arsisse Bathyllo
Anacreonta Teium,
qui persaepe cava testudine flevit amorem
non elaboratum ad pedem.
Ureris ipse miser: quodsi non pulchrior ignis
accendit obsessam Ilion,
gaude sorte tua: me libertina nec uno
contenta Phryne macerat.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
XV
Nox erat et caelo fulgebat luna sereno
Inter minora sidera,
Cum tu, magnorum numen laesura deorum,
In verba iurabas mea,
Artius atque hedera procera adstringitur ilex,
Lentis adhaerens bracchiis,
Dum pecori lupus et nautis infestus Orion
Turbaret hibernum mare
Intonsosque agitaret Apollinis aura capillos,
Fore hunc amorem mutuum.
O dolitura mea multum virtute Neaera!
Nam siquid in Flacco virist,
Non feret adsiduas potiori te dare noctes,
Et quaeret iratus parem,
Nec semel offensi cedet constantia formae,
Si certus intrarit dolor.
Et tu, quicumque es felicior atque meo nunc
Superbus incedis malo,
Sis pecore et multa dives tellure licebit
Tibique Pactolus fluat,
Nec te Pythagorae fallant arcana renati,
Formaque vincas Nirea,
Heu heu! translatos alio maerebis amores:
Ast ego vicissim risero.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
XVI
Altera iam teritur bellis civilibus aetas,
suis et ipsa Roma viribus ruit.
Quam neque finitimi valuerunt perdere Marsi
minacis aut Etrusca Porsenae manus
aemula nec virtus Capuae nec Spartacus acer
novisque rebus infidclis Allobrox,
nec fera caerulea domuit Gerrnania pube
parentibusque abominatus Hannibal,
inpia perdemus devoti sanguinis aetas,
ferisque rursus occupabitur solum.
Barbarus heu! cineres insistet victor et Urbem
eques sonante verberabit ungula,
quaeque carent ventis et solibus ossa Quirini,
nefas videre! dissipabit insolens.
Forte quid expediat communiter aut melior pars
malis carere quaeritis laboribus:
nulla sit hac potior sententia: Phocaeorum
velut profugit exsecrata civitas
agros atque lares patrios, habitandaque fana
apris reliquit et rapacibus lupis,
ire, pedes quocumque ferent, quocumque per undas
Notus vocabit aut protervus Africus.
Sic placet? an melius quis habet suadere? Secunda
ratem occupare quid moramur alite?
Sed iuremus in haec: « Simul imis saxa renarint
vadis levata, ne redire sit nefas;
neu conversa domum pigeat dare lintea, quando
Padus Matina laverit eacumina,
in mare seu celsus procurrerit Appenninus,
novaque monstra iunxerit libidine
mirus amor, iuvet ut tigres subsidere cervis,
adulteretur et columba miluo,
credula nec ravos timeant armenta leones,
ametque salsa levis hircus aequora ».
Haec, et quae poterunt reditus abscindere dulces,
eamus omnis exsecrata civitas,
aut pars indocili melior grege; mollis et exspes
inominata perprimat cubilia.
Vos, quibus est virtus, mulicbrem tollite luctum,
Etrusca praeser et volate litora.
Nos manet Oceanus circumvagus; arva, beata
petamus arva divites et insu las,
reddit ubi Cererem tellus inarata quotannis
et inputata floret usque vinea,
germinat et numquam fallentis termes olivae,
suamque pulla ficus omat arborem,
metta cava manant ex ilice, montibus altis
levis crepante lympha desilit pede.
Illic iniussae veniunt ad mulctra capellae,
refertque tenta grex amicus ubera,
nec vespertinus circumgemit ursus ovile,
neque intumescit alta viperis humus.
Pluraque felices mirabimur: ut neque largis
aquosus Eurus arva radat imbribus,
pinguia nec siccis urantur semina glaebis,
utrumque rege temperante caelitum.
Non huc Argoo contendit remige pinus,
neque inpudica Colchis intulit pedem;
non bue Sidonii torserunt cornua nautae,
laboriosa nec cohors Ulixei;
nulla nocent pecori contagia, nullius astri
gregem aestuosa torret inpotentia.
Iuppiter illa piae secrevit litora genti,
ut inquinavit aere tempus aureum;
aere, dehinc ferro duravit saecula, quorum
piis secunda vate me datur fuga.
Traduzione momentaneamente non disponibile. Se qualcuno volesse
inviarmela a defaste@freemail.it gliene sarei molto grato.
XVII
Non disponibile.